Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη : Mostar
Ἀφήνουμε πίσω μας τό Μαυροβούνιο καί τόν κόλπο τοῦ Κότορ μέ κατεύθυνση τό Μόσταρ, στή Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη.
Ὁ κόλπος τοῦ Κότορ ἀπό ψηλά εἶναι ἐντυπωσιακός!
Τά σύνορα Μαυροβουνίου-Βοσνίας - Ἐρζεγοβίνης εἶναι κοντά καί με μιά μικρή ἀναμονή περνᾶμε εὔκολα. Μέ τό ἀλλάζουμε χώρα οἱ διαφορές εἶναι αἰσθητές. Ἀνέγγιχτο φυσικό περιβάλλον, ταλαιπωρημένοι δρόμοι (!) χωρίς κίνηση. Σταματᾶμε στό πρῶτο καφενεῖο πού βρίσκουμε... ἐξαιρετικό καί πάμφθηνο.
Βοσνία - Ἐρζεγοβίνη
Ἡ Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη εἶναι μία χώρα πού ἔχει ἀπασχολήσει πολλές φορές τήν κοινή γνώμη, πεδίο γιά πολλά σημαντικά γεγονότα στόν χῶρο τῶν Βαλκανίων. Ἔχει χαρακτηριστεῖ «ἡ πίσω αὐλή τῆς Εὐρώπης» καί ἡ ἰδιαίτερη γεωστρατηγική της θέση ἔχει τραβήξει τήν προσοχή διαφόρων «μνηστήρων». Πρῶτα ἀπ' ὅλα, πρόκειται γιά ἕνα «σχεδόν περίκλειστο» κράτος, ἀφοῦ ἕνα μικρό μόνο κομμάτι της βρέχεται ἀπό τήν Ἀδριατική Θάλασσα. Ἡ περιοχή Νέουμ, λοιπόν, ἀποτελεῖ τή δεύτερη μικρότερη ἀκτή στόν κόσμο. Ἡ περιορισμένη πρόσβαση στή θάλασσα ἔχει πολλές ἐπιπτώσεις γιά τή Βοσνία ὅσον ἀφορᾶ τήν κίνηση τουριστῶν καί ἐμπορευμάτων. Τά σύνορά της ἔχουν ἕναν περίεργο «τριγωνικό» σχηματισμό γενικότερα, πράγμα πού ἀντανακλᾶ τήν ταραχώδη ἱστορία της ὅσον ἀφορᾶ τόν καθορισμό τῶν συνόρων της καί τῆς ἐδαφικῆς της ἀκεραιότητας.
Τόν 19ο αἰώνα, τό μεγαλύτερο μέρος τῆς περιοχῆς τῶν Βαλκανίων βρισκόταν ὑπό Ὀθωμανική ἐπιρροή. Τό 1908 ἄρχισε νά ἐγείρεται ἕνα ἐθνικιστικό αἴσθημα στήν περιοχή, μετά ἀπό γνωστοποίηση ὅτι ἡ Αὐστροουγγαρία θά ἐπεκτεινόταν στήν περιοχή καά θά ἐνσωμάτωνε τή Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη. Ἡ κίνηση αὐτή δημιούργησε μιά γενικότερη ἀναταραχή στήν περιοχή, ἡ ὁποία κορυφώθηκε μέ τούς Βαλκανικούς Πολέμους τοῦ 1912-1913. Τελικά, ἡ Σερβία κατάφερε νά ἀπωθήσει τούς Τούρκους ἀπό τήν περιοχή.
Τήν ἑπόμενη χρονιά, συνέβη ἕνα ἀπό τά πιό σημαντικά γεγονότα τῆς ιστορίας. Ὁ Διάδοχος τοῦ θρόνου τῶν Αψβούργων, Φράντς Φερδινάνδος, ἐπισκέπτεται τήν πρωτεύουσα τῆς Βοσνίας, γιά να παρακολουθήσει μία στρατιωτική ἄσκηση, καί δολοφονεῖατι ἀπό μέλη τῆς Mlada Bosna (σέ ἐλεύθερη μετάφραση «Νεαρή Βοσνία»). Ἡ ὀργάνωση αὐτή εἶχε ὡς σκοπό της τήν ἀποτροπή τῆς ἐξουσίας τῶν Ἀψβούργων στή χώρα. Ἐνῶ ἕνα τέτοιο γεγονός θἀ μποροῦσε νά θεωρηθεῖ τετριμμένο στά πλαίσια τῆς ἐχθρότητας μεταξύ δύο χωρῶν, οὐσιαστικά ἦταν ἡ «σπίθα» πού ἄναψε τή φωτιά τοῦ Α' Παγκοσμίου Πολέμου, μέσα ἀπό μία ἀλληλουχία γεγονότων. Ὁ δολοφόνος τοῦ Φερδινάνδου εἶχε πάρει βοήθεια ἀπό τή Σερβία καί, λίγους μῆνες ἀργότερα, ἡ Αὐστροουγγαρία κήρυξε πόλεμο στή Σερβία. Ἡ τελευταία ἤθελε νά ἔχει τόν ἔλεγχο τῆς περιοχῆς καί νά προσαρτήσει τά ἐδάφη τῆς Βοσνίας στα δικά της σύνορα. Σύντομα, οἱ ἐχθροπραξίες ἐπεκτάθηκαν καί σέ ἄλλες χῶρες καί κάπως ἔτσι ξεκίνησε ὁ Α' Παγκόσμιος Πόλεμος. Τελικά, μέ τό τέλος τοῦ πολέμου, οἱ Ἀψβοῦργοι ἀπωθήθηκαν καί οἱ χῶρες τῆς περιοχῆς δημιούργησαν τό Βασίλειο τῶν Σέρβων, Κροατῶν καί Σλοβένων.
Τό 1929, τό βασίλειο αὐτό ὀνομάστηκε Γιουγκοσλαβία καί ὁ τότε βασιλιάς Ἀλέξανδρος Ι χώρισε τή Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη σέ τέσσερεις διοικητικές περιφέρειες, τίς ὁποῖες ὀνόμασε banovina· ἑπομένως, γιά κάποια χρόνια ἡ περιοχή δέν λογιζόταν στόν τότε χάρτη. Κατά τή διάρκεια τοῦ Β' Παγκοσμίου Πολέμου, τά ἐδάφη τῆς χώρας προσαρτήθηκαν στή χώρα-μαριονέτα τῶν Δυνάμεων τοῦ Ἄξονα, πού ἦταν γνωστή μέ τό ὄνομα «Ἀνεξάρτητη Δημοκρατία τῆς Κροατίας». Ὅπως γράφει ἡ ἐγκυκλοπαίδεια Britannica, «οἱ δολοφονίες πού ἔγιναν στή Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη μεταξύ 1941 καί 1945, ἦταν τρομερές τόσο σέ κλίμακα ὅσο καί σέ ἀγριότητα. Ἡ «Οὐστασα», τό φασιστικό κίνημα πού κυβέρνησε τήν Κροατία κατά τή διάρκεια τοῦ πολέμου, ἐξολόθρευσε τούς περισσότερους ἀπό τούς 14.000 Ἑβραίους τῆς Βοσνίας-Ἐρζεγοβίνης καί ἔσφαξε Σέρβους σέ μεγάλη κλίμακα. Δεκάδες χιλιάδες Σέρβοι ἀπό τή Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη πέθαναν σέ στρατόπεδα θανάτου».
Ἡ λήξη τῆς ἐπικυριαρχίας τῆς Οὐστάσα στήν περιοχή δέν συνέβη ὀμαλά. Λίγα χρόνια πρίν εἶχαν ἱδρυθεῖ στήν περιοχή δύο πυρῆνες ἀντίστασης. Ὁ πρῶτος ἀπό αὐτούς ἀποτελούσε μία σερβική βασιλική στρατιωτική δύναμη καί τά μέλη του ὑπάκουαν στό ὄνομα Τσέτνικ. Ὁ δεύτερος πυρήνας ἦταν μία κομμουνιστική δύναμη, οἱ λεγόμενοι «Παρτιζάνοι» ὑπό τήν ἡγεσία τοῦ Γιόσιπ Μπρόζ Τίτο. Ὁ Τίτο στήν ἀρχή ἀκολουθήθηκε ἀπό Σέρβους, ἀλλά σύντομα εἶχε ἀπήχηση καί σέ Κροάτες καί γενικότερα σέ μουσουλμανικούς πληθυσμούς. Οἱ δύο αὐτές δυνάμεις ὁδηγήθηκαν τελικά σέ μεταξύ τους σύγκρουση, μέ ἀποτέλεσμα νά ξεσπάσει ἐμφύλιος. Οἱ Τσέτνικ στράφηκαν πολλές φορές πρός τή Γερμανία καί τήν Ἰταλία γιά βοήθεια. Κατά τή διάρκεια τοῦ ἐμφυλίου διέπραξαν πολλές θηριωδίες στή Βοσνία, μαυρίζοντας γιά ἀκόμη μία φορά τήν ἱστορία τῆς χώρας. Τελικά οἱ Παρτιζάνοι «ἐλευθέρωσαν» τό Σεράγεβο τό 1945. Ὑπολογίζεται ὅτι κατά τή διάρκεια τοῦ ἐμφυλίου σκοτώθηκαν πάνω ἀπό 200 χιλιάδες ἄτομα ὅλων τῶν ἐθνικοτήτων.
Μετά τή λήξη τοῦ ἐμφυλίου, τό 1946, ἐγκαθιδρύθηκε κομμουνιστική κυβέρνηση στή Βοσνία καί ἡ χώρα ἀποτέλεσε μία ἀπό τίς ὁμόσπονδες χῶρες τῆς Σοσιαλιστικῆς Δημοκρατίας τῆς Γιουγκοσλαβίας. Κατά τή διάρκεια τῆς κομμουνιστικῆς διακυβέρνησης ἔγιναν πολλές μεταρρυθμίσεις καί ἀλλαγές. Ὅσον ἀφορᾶ συγκεκριμένα τή Βοσνία, πολλές ἀπό αὐτές στόχευαν στόν περιορισμό τῆς θρησκευτικότητας καί τήν ἀφοσίωση στά ἰδεώδη τοῦ κράτους. Τελικά, τό 1960 ἐπετράπη στούς Βόσνιους νά αὐτοπροσδιορίζονται ὡς μουσουλμάνοι. Ὁ Τίτο εἶχε ἀντιληφθεῖ τή νευραλγική θέση τῆς χώρας καί ἔδινε ἰδιαίτερη προσοχή σέ ὅ,τι εἶχε νά κάνει μέ αὐτή. Ἰδιαίτερη ἦταν ἐπίσης καί ἡ ἐνθολογική σύσταση τῆς χώρας, ἡ ὁποία φιλοξενοῦσε στούς κόλπους της τρεῖς διαφορετικούς πληθυσμούς: Σέρβους, Κροάτες καί Βόσνιους. Ἡ κάθε μία ἀπό αὐτές τίς ἐθνοτικές ὁμάδες εἶχε τίς δικές της βλέψεις, οἱ ὁποῖες πολλές φορές μάλιστα ἐρχόταν σέ ἀντίθεση μέ ἀποτέλεσμα νά ὑπάρχουν ἐντάσεις στό ἐσωτερικό. Ὁ Τίτο κατάφερε με διάφορους τρόπους νά χειριστεῖ τίς καταστάσεις αὐτές, ὅπως ἔκανε καί μέ τή συμβίωση ὅλων τῶν λαῶν πού διέμεναν στά ἐδάφη τῆς Γιουγκοσλαβίας.
Κατά τή δεκαετία τοῦ 1980 ἡ οἰκονομική ἀνάπτυξη ἄρχισε νά ἐπιβραδύνεται σέ ὅλη τήν ἐπικράτεια καί νά ὑπάρχει μία γενικότερη δυσαρέσκεια ἐναντίον τοῦ σοσιαλιστικοῦ συστήματος διακυβέρνησης, ἡ ὁποία ὅλο καί μεγάλωνε. Πολλοί πολιτικοί παράγοντες ἐκείνη τήν ἐποχή ἄρχισαν νά ὑποδαυλίζουν τά ἐθνικιστικά αἰσθήματα τῶν λαῶν τῶν χωρῶν τους, προσπαθώντας νά ἐκμεταλλευτοῦν τήν κατάσταση καί νά ἀνέλθουν στήν εξουσία. Δύο ἀπό τίς πρῶτες χῶρες πού διεξήγαγαν ἀνεξάρτητες πολυκομματικές ἐκλογές, τό 1990, ἦταν ἡ Σλοβενία καί ἡ Κροατία. Στό μεταξύ εἶχε φύγει ἀπό τή ζωή καί ὁ Τίτο, μέ ὅ,τι αὐτό συνεπάγεται. Ὅταν ἔγιναν ἐκλογές καί στή Βοσνία, πῆραν μέρος τρεῖς παρατάξεις, οἱ ὁποῖες ἀντιπροσώπευαν τίς τρεῖς ἐθνοτικές ὁμάδες πού συνυπῆρχαν στή χώρα. Ἐξελέγη κυβέρνηση συνεργασίας, ὅμως ἡ συγκυβέρνηση μέ τό Σερβικό Κόμμα τῆς Βοσνίας ἦταν ἰδιαίτερα δύσκολη μέ ἀποτέλεσμα οἱ τρεῖς κομματικές ὀντότητες να ἱδρύσουν τά δικά τους στρατιωτικά καί πολιτικά σώματα καί να ἀνακηρύξουν τίς περιοχές ἐνδιαφέροντός τους αὐτόνομες. Ἀκολούθησε περίοδος ἀψιμαχιῶν καί συγκρούσεων.
Φθάνουμε στό Μόσταρ, ἕνα ἀπό τά πιό χαρακτηριστικά παραδείγματα τῆς νεώτερης ἱστορίας τῆς χώρας.
Mostar
Βρίσκεται πάνω στόν ποταμό Νερέτβα καί εἶναι ἡ πέμπτη σέ μέγεθος πόλη τῆς Βοσνίας-Ἐρζεγοβίνης. Το ὄνομα τῆς πόλης ὀφείλεται στο κεντρικό ἀξιοθέατο, τή γέφυρα Στάρι Μόστ, πού σημαίνει παλαιά γέφυρα. Μόσταρ σημαίνει «αὐτός πού φυλάει τή γέφυρα». Καταστράφηκε ὁλοσχερῶς ἀπό τούς βομβαρδισμούς τοῦ 1993, άπό τούς Κροάτες καί τό 2004 ἀνοικοδομήθηκε πλήρως καί ἀποτελεῖ πλέον Μνημεῖο Παγκόσμιας Κληρονομιᾶς.
Ἄν καί φαίνεται νά ἔχει ἀναγεννηθεῖ ἀπό τίς στάχτες του, ὁ διαχωρισμός μεταξύ τῶν τριῶν θρησκειῶν καί ἐθνοτήτων στήν πόλη παραμένει. Οἱ Βόσνιοι εἶναι κυρίως Μουσουλμάνοι, οἱ Σέρβοι εἶναι κυρίως Ὀρθόδοξοι καί οἱ Κροάτες εἶναι Καθολικοί.
Ἐκτός ἀπό τούς χώρους λατρείας, ἡ διαίρεση ἐπηρεάζει τά σχολεῖα καί τίς κοινωνικές συγκεντρώσεις, γιά νά μήν ἀναφέρουμε τήν ἴδια τήν πόλη. Τό Μόσταρ ἐξακολουθεῖ νά εἶναι κατά κάποιο τρόπο διαιρεμένο μεταξύ τῆς πλειοψηφίας τῶν Μουσουλμάνων στήν ἀνατολική πλευρά καί τῶν Κροατῶν στή δυτική πλευρά τῆς γέφυρας.
Ἀκόμα καί ἡ πολιτική τῆς χώρας ἐξακολουθεῖ νά ἐνσαρκώνει αὐτή τή διαίρεση. Ἡ Βοσνία-Ἐρζεγοβίνη δέν ἔχει ἕναν ἀλλά τρεῖς προέδρους, πού ἐκλέγονται κάθε τέσσερα χρόνια, ὁ καθένας ἐκπροσωπώντας μία ἐθνοτική ὁμάδα/θρησκεία. Οἱ πρόεδροι στή συνέχεια ἐναλλάσσονται καί κυβερνοῦν τή χώρα γιά ὀκτώ μῆνες κάθε φορά.
Bόλτα στό πανέμορφο Μόσταρ, εἰδικά στό παζάρι! Ἔτυχε τή μέρα πού τό ἐπισκεφθήγκαμε νά ἔχει καί γιορτή ἡ τοπική ποδοσφαιρική ὁμάδα. Πολύ κόσμος, πυροτεχνήματα καί συναυλίες (πρός τέρψιν τῶν φιλενάδων)!
Ἡ ἐπίσκεψη στήν περιοχή ἦταν μέρος ἑνός ἑξαήμερου ὁδοιπορικοῦ στά Βαλκάνια, στά τέλη Ἰουλίου τοῦ 2025, ἀπό τήν γράφουσα καί τίς τρεῖς φιλενάδες! Ὅλες οἱ φωτογραφίες εἶναι δικές μας.